จากความหวังสู่กับดักหนี้ “Blood Berries” ตีแผ่ชีวิตแรงงานไทยในยุโรป

ไทยพีบีเอส ร่วมขยายผลสารคดีรางวัลนานาชาติ “Blood Berries” เปิดโปงขบวนการหลอกแรงงานไทยเก็บเบอร์รี่ในยุโรป จี้รัฐเร่งเยียวยาและอุดช่องโหว่ระบบ

ไทยพีบีเอส ร่วมขยายผลและนำเสนอสารคดีสืบสวนสอบสวนเรื่อง “Blood Berries หมากไม้” ผลงานของ The Isaan Record ที่ได้รับรางวัลสารคดีเพื่อสิทธิมนุษยชนยอดเยี่ยมจากเทศกาล Montreal Women Film Festival 2026 ประเทศแคนาดา โดยสะท้อนปัญหาการหลอกลวงแรงงานไทยไปเก็บเบอร์รี่ป่าในประเทศฟินแลนด์และสวีเดน จนนำไปสู่การตกเป็นเหยื่อของการเอารัดเอาเปรียบแรงงานและการค้ามนุษย์

นายโกวิท โพธิสาร บรรณาธิการ The Isaan Record และผู้ผลิตสารคดี “Blood Berries” เปิดเผยผ่านรายการ “เสียงเปลี่ยนเมือง” ทางไทยพีบีเอส ว่า การทำงานสารคดีชิ้นนี้ใช้เวลาติดตามและรวบรวมข้อเท็จจริงนานกว่า 3 ปี โดยสิ่งสำคัญยิ่งกว่ารางวัลที่ได้รับ คือการทำให้ผู้ได้รับความเสียหายได้รับการเยียวยาและความเป็นธรรม จากการลงพื้นที่และติดตามข้อมูลอย่างต่อเนื่อง พบว่าปัญหาดังกล่าวมีรากเหง้ามาจากสภาพเศรษฐกิจและความเปราะบางของแรงงานในภาคอีสาน โดยเฉพาะในช่วงหลังการแพร่ระบาดของโควิด-19 ที่หลายครอบครัวประสบปัญหารายได้ลดลงและมีภาระหนี้สินสะสม ทำให้เชื่อคำโฆษณาและการชักชวนผ่านสื่อสังคมออนไลน์ที่อ้างว่า การเดินทางไปเก็บเบอร์รี่ป่าในประเทศแถบสแกนดิเนเวียเพียง 3 เดือน จะสามารถสร้างรายได้จำนวนมากจนปลดหนี้และเปลี่ยนคุณภาพชีวิตได้ แรงงานไม่ต่ำกว่า 4,000 คนจึงตัดสินใจกู้ยืมเงินทั้งในระบบและนอกระบบ เพื่อนำมาเป็นค่าใช้จ่ายในการเดินทางและค่านายหน้า ทั้งที่ยังไม่เริ่มทำงานจริง แต่เมื่อเดินทางไปถึงกลับพบความเป็นจริงที่แตกต่างจากที่ได้รับการชักชวน หลายคนต้องแบกรับค่าใช้จ่ายจำนวนมากด้วยตนเอง และไม่มีหลักประกันด้านรายได้ตามที่คาดหวัง

นายโกวิทอธิบายว่า ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แรงงานไทยที่เดินทางไปเก็บเบอร์รี่ส่วนใหญ่ใช้วีซ่าเชงเกนประเภทท่องเที่ยว ไม่ใช่วีซ่าทำงาน ส่งผลให้ไม่มีสถานะเป็นแรงงานหรือลูกจ้างตามกฎหมายแรงงานของประเทศปลายทาง เมื่อไม่มีสถานะดังกล่าว พวกเขาจึงไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายแรงงาน และต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายต่าง ๆ ด้วยตนเอง ไม่ว่าจะเป็นค่าเช่ารถ ค่าที่พัก ค่าอาหาร รวมถึงค่าใช้จ่ายในการเดินทางไปยังพื้นที่เก็บเบอร์รี่

ขณะเดียวกัน รายได้ของแรงงานขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิตที่สามารถเก็บได้ ซึ่งไม่มีใครรับประกันได้ว่าจะสามารถเก็บได้มากเพียงใด ทำให้หลายคนทำงานหนักตลอดระยะเวลา 3 เดือน แต่กลับมีรายได้ไม่เพียงพอที่จะชดเชยต้นทุนที่เกิดขึ้น บางรายต้องเดินทางกลับประเทศไทยโดยแทบไม่เหลือเงินติดตัว และยังมีภาระหนี้สินจำนวนมาก

ผู้ผลิตสารคดียังตั้งข้อสังเกตถึงความแตกต่างของการดำเนินการระหว่างประเทศฟินแลนด์และประเทศไทย โดยระบุว่า ศาลในฟินแลนด์ได้มีคำพิพากษาลงโทษผู้ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการดังกล่าว พร้อมสั่งชดใช้ค่าเสียหายให้แก่ผู้เสียหายเป็นเงินจำนวนหลายล้านบาท ผู้ถูกดำเนินคดีมีทั้งผู้บริหารบริษัทที่เกี่ยวข้อง นายหน้า และบุคคลในกระบวนการจัดหาแรงงาน อย่างไรก็ตาม ในฝั่งประเทศไทยกลับยังไม่เห็นกลไกหรือมาตรการที่ชัดเจนในการติดตามช่วยเหลือและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ รวมถึงการตรวจสอบผู้ที่อาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับกระบวนการดังกล่าวอย่างจริงจัง

นอกจากการนำเสนอผ่านรายการ “เสียงเปลี่ยนเมือง” แล้ว ไทยพีบีเอสยังขยายผลประเด็นดังกล่าวผ่านรายการ “สถานีประชาชน” โดยเชิญผู้เสียหายและตัวแทนสหภาพคนทำงานต่างประเทศแห่งประเทศไทยร่วมสะท้อนประสบการณ์ที่เกิดขึ้นจริง พร้อมเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาต่อหน่วยงานภาครัฐ สหภาพคนทำงานต่างประเทศแห่งประเทศไทยได้เสนอข้อเรียกร้องสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ การเรียกร้องให้นายกรัฐมนตรีและกระทรวงแรงงานเข้ามาดูแลและแก้ไขปัญหาอย่างเร่งด่วน การนำเงินจากกองทุนเพื่อช่วยเหลือคนหางานไปทำงานในต่างประเทศมาเยียวยาผู้เสียหายเบื้องต้นรายละ 30,000 บาท การปรับปรุงเงื่อนไขอายุความในการใช้สิทธิรับการเยียวยาที่กำหนดไว้ 2 ปี เนื่องจากความล่าช้าส่วนใหญ่เกิดจากกระบวนการของภาครัฐ และการเพิ่มความเข้มงวดในการกำกับดูแลบริษัทจัดหางาน เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ประกอบการที่เคยมีประวัติเกี่ยวข้องกับการกระทำผิดสามารถกลับมาดำเนินธุรกิจในรูปแบบใหม่ได้อีก

ทั้งนี้ ไทยพีบีเอสระบุว่า การนำเสนอสารคดีเรื่องดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของบทบาทสื่อสาธารณะในการตรวจสอบปัญหาเชิงโครงสร้าง ไม่เพียงเพื่อสะท้อนความเดือดร้อนของผู้ได้รับผลกระทบ แต่ยังเพื่อผลักดันให้เกิดการปรับปรุงกฎหมายและมาตรการคุ้มครองแรงงานไทยที่เดินทางไปทำงานต่างประเทศอย่างยั่งยืนในอนาคต

ผู้สนใจสามารถรับชมสารคดี “Blood Berries หมากไม้” ได้ทาง VIPA และรับชมพร้อมกันทางไทยพีบีเอส ช่องหมายเลข 3 ในวันที่ 16 มิถุนายน 2569